Τεῦχος 74

Μιά πρώτη παρατήρηση, καί πάλι δέν ἔχει νά κάνει μέ τήν οὐσία τοῦ προβλήματος, ἀλλά μέ τήν ἀνάδειξη, ἐπί τῇ εὐκαιρίᾳ, ἑνός κεντρικοῦ ἐλλείμματος ἐκκλησιαστικῆς παιδείας: εἶναι λυπηρή ἡ κατ’ ἐπανάληψη χρήση τοῦ ὅρου «Ἐκκλησία» σέ κύρια ἀναφορά μέ τήν ἐπισκοπική Ἱεραρχία. Γιά μιά ἀκόμη φορά, λαϊκοί, κληρικοί καί Μέσα ἐνημέρωσης πλειοδότησαν στή φραστική ἀλλοίωση τοῦ νοήματος τῆς Ἐκκλησίας προβάλλοντας μία δυτικίζουσα παρερμηνεία πού μεταθέτει τή διατύπωση γιά τή φύση τῆς Ἐκκλησίας ἀπό τό Σῶμα τοῦ Χριστοῦ, σῶμα συνερχομένων λαϊκῶν καί κληρικῶν πάνω στή βάση τῆς ὀρθῆς πίστεως, σέ σῶμα Ἐπισκόπων, δηλαδή στό Ἱερατεῖο. Σέ ὅλη τή διάρκεια τοῦ εἰκοστοῦ αἰώνα, ἡ συνείδηση τῶν Ἑλλήνων πιστῶν βομβαρδίστηκε ἀκατάπαυστα μέ τήν κληρικαλιστική αὐτή ἀναφορά, μέ ἀποτέλεσμα μιά ἀνυπολόγιστη ζημία στό συμβολικό ἐπίπεδο.

Μιά δεύτερη παρατήρηση ἔχει νά κάνει μέ τό ἐρώτημα κατά πόσο τό ζήτημα τῶν ταυτοτήτων, τουλάχιστον μέ τόν τρόπο πού τίθεται ὡς πρός τήν ἀναγραφή τοῦ θρησκεύματος, ἔχει νά κάνει μέ τόν προσπορισμό ἐξουσίας ἐκ μέρους τῆς (κατά τό σύνταγμα) «ἐπικρατούσας θρησκείας», πού μέ τήν ἐπιμονή της στό ζήτημα αὐτό διεκδικεῖ, μεταξύ ἄλλων, καί ἕνα δικαίωμα ἐλέγχου τῶν πιστῶν ἤ καί ἐπιβεβαίωσης τοῦ ρόλου της, μέσω ἑνός δημοσίου ἐγγράφου. Ἄς μᾶς ἐπιτραπεῖ ὁ παραπάνω προβληματισμός, ἄν καί ἐμπεριέχει κάποια ἀνεπιθύμητη ὀξύτητα. Ἀρκετά ἀκούστηκαν γιά τόν τρόπο μέ τόν ὁποῖο ἡ ἀναγραφή τοῦ θρησκεύματος στήν ταυτότητα μπορεῖ νά λειτουργεῖ ὡς ἐλεγκτικός μηχανισμός τῆς χριστιανικῆς πίστεως τῶν προσερχομένων γιά τήν τέλεση μυστηρίων. Εἶναι ἀφύσικο γιά τόν λόγο τῆς Ὀρθοδοξίας, τόν λόγο τοῦ Εὐαγγελίου, νά ἀρθρώνεται ἐξουσιαστικά καί ἐλεγκτικά, δίνοντας τό δικαίωμα σέ ὑπόνοιες προσκόλλησης σέ μιά κοσμικῆς τάξεως ἐξουσία.

Μία ἄλλη διάσταση πού συζητήθηκε ἐκτενῶς καί πού προβλήθηκε ὡς ὁ βαθύτερος λόγος τῶν κινητοποιήσεων εἶναι ἡ πιθανή ἀπεμπόληση τῶν θρησκευτικῶν μας συμβόλων, μέ ἀποτέλεσμα μία ἀπαράδεκτη ἐκκοσμίκευση τῆς πολιτείας μας. Φυσικά, τό ζήτημα αὐτό συνδέεται μέ τό λεγόμενο ζήτημα τῶν σχέσεων Ἐκκλησίας-Πολιτείας πού, μέ τή μιά ἤ τήν ἄλλη μορφή, ἐπανέρχεται τακτικά στό προσκήνιο. Πρόκειται γιά ἕνα θέμα μέ βαθύτατες προεκτάσεις, πού δέν μπορεῖ νά ἀντιμετωπίζεται μέσα ἀπό ἰδεολογικά στεγανά, ἀλλά ἀπαιτεῖ κάποια λεπτολογία, ὥστε ἡ συζήτηση νά παράγει κάποιο νόημα.

Κατ’ ἀρχήν εἶναι φανερό ὅτι κανένας Ὀρθόδοξος χριστιανός δέν ἐπιθυμεῖ νά ζεῖ σέ ἕνα ἀποχρωματισμένο κράτος, ἀπογυμνωμένο ἀπό κάθε ἐκκλησιαστική ἀναφορά. Ὁ καθένας ἀπό μᾶς, ὁραματιζόμενος ἐλεύθερα, ἐπιζητεῖ μία Πολιτεία ὅπου λειτουργοῦν δημόσια οἱ ἀναφορές πού προσανατολίζουν τίς ψυχές στόν Χριστό. Ζητεῖ ὥστε οἱ ἀναφορές αὐτές νά λειτουργοῦν μέσα ἀπό τή δημόσια παιδεία, νά ὑπάρχουν τουλάχιστον συμβολικά στό Ἑλληνικό κοινοβούλιο, μέσω τῆς εἰκόνας τοῦ Χριστοῦ, καί θέλει τό Σύνταγμα τῆς χώρας νά ὁρίζει τούς κανόνες τοῦ δικαίου στό Ὄνομα τῆς Ἁγίας καί Ὁμοουσίου καί Ἀδιαιρέτου Τριάδος καί ὄχι σέ βάση μηδενιστική. Ζητεῖ ἀπό τούς ἄρχοντες σεβασμό στίς παραδόσεις τῆς Ὀρθοδοξίας καί ἐπιθυμεῖ τήν ἀναφορά τους σ’ αὐτές, γιατί εἶναι πραγματικά ζυμωμένες μέ τή ζωή τοῦ λαοῦ, ἔστω κι ἄν οἱ ἴδιοι οἱ ἄρχοντες δέν ζοῦν σύμφωνα μέ αὐτές τίς παραδόσεις.

Ἀπό τήν ἄλλη μεριά πρέπει νά σκεφτοῦμε ὅτι ἄν καί ἡ ἀναφορά στήν πίστη ἦταν πάντα ζυμωμένη μέ τήν οὐσία τῆς Ἑλληνικότητας, ἐξίσου ζυμωμένο μέ αὐτήν ἦταν κι ἕνα πνεῦμα συνδιαλλαγῆς καί ἀνεκτικότητας ἀπέναντι στά στοιχεῖα καί τίς ὁμάδες πού συνέλεγε ἡ χριστιανική Ἀνατολή στούς κόλπους της. Ὑπῆρχε πάντα ἕνα πνεῦμα διάκρισης καί «συγχώρησης» ἀπέναντι στούς ἀλλόθρησκους, κάτι πού προσέδιδε οἰκουμενική διάσταση στήν Ὀρθοδοξία καί τόν κοσμοπολίτικο χαρακτήρα στόν Ἑλληνισμό. Προϋπόθεση γιά τήν ἀσφάλεια αὐτή μέ τήν ὁποία ἡ Ὀρθοδοξία καί ὁ Ἑλληνισμός συμβίωσαν μέ ἄλλες παραδόσεις ὑπῆρξε μιά σταθερότητα ἐκ μέρους τῆς Ἐκκλησίας στή διαφύλαξη τῆς ἀκρίβειας τῆς πίστεως, ἡ συνείδηση ὅτι ἀποτελεῖ τόν θεματοφύλακα τοῦ Εὐαγγελίου, τῆς ἀληθοῦς χριστιανικῆς παραδόσεως. Μέ αὐτό τό πνεῦμα, μέ αὐτή τή σταθερή ἀναφορά, ἡ Ἐκκλησία δέν εἶχε νά φοβηθεῖ τούς «ἄλλους», διότι ἁπλούστατα εἶχε νά δώσει σ’ αὐτούς. Καί γι’ αὐτό πού ἔδιδε, ἡ Ἐκκλησία δέν χρειαζόταν τήν κρατική συνεπικουρία. Ὁ θησαυρός τῆς πίστεως εἶναι δικός της καί τό πολιτιστικό καί κοινωνικό κατόρθωμα πού ἀπορρέει ἀπό τήν πίστη αὐτή, ἐπίσης δικό της. Τό κράτος ἔχει ἀνάγκη τήν Ἐκκλησία καί ὄχι ἡ Ἐκκλησία τό κράτος. Ὑπάρχει, ὅμως, ἡ ἀναγκαία προϋπόθεση νά εἶναι γνήσια καί τίμια μέ τήν Ὀρθοδοξία.

Ἴσως ἡ σημερινή ἀνασφάλεια πολλῶν θρησκευόμενων ἀνθρώπων ἀπέναντι στόν πιθανό κρατικό ἀποχρωματισμό νά συνδέεται μέ τή δική τους κρίση ταυτότητας. Ἴσως ἔχει σχέση μέ τήν ἀπώλεια τῶν ἐκκλησιαστικῶν κριτηρίων, μέ τή σπανιότητα τῆς ὀρθῆς θεολογίας. Ἴσως νά ἔχει σχέση μέ τή συχνή προβολή μιᾶς ἰδεολογικῆς πίστης σέ βάρος μιᾶς ἐκκλησιαστικῆς καί θεολογικῆς κατανόησης. Ἡ κρίση ταυτότητας πού γεννᾶ τήν ἀνασφάλεια ἴσως νά γεννιέται ἀπό τόν συμφυρμό μέ μιά ψευδεπίγραφη, δυτικότροπη οἰκουμενικότητα, τῆς ὁποίας γίναμε μάρτυρες τίς τελευταῖες δεκαετίες, πού ἔχει σάν ἀποτέλεσμα νά ἀπεμπολοῦν οἱ Ὀρθόδοξοι στό οἰκουμενικό ἐπίπεδο τήν ἴδια τήν ἀξία τῆς ταυτότητάς τους.

Εἶναι πιθανό, ὅτι αὐτό πού φοβοῦνται πολλοί Ἕλληνες μήπως χάσουν εἶναι κάτι πού αἰσθάνονται ὅτι δέν τό κατέχουν πραγματικά. Στίς τόσες συζητήσεις γιά τά ἐφόδια μέ τά ὁποῖα ὁ σημερινός Ἕλληνας μπαίνει στήν Ἑνωμένη Εὐρώπη, ἀκούγονται ἀρκετές μεγαλοστομίες γιά τή γλώσσα, τήν ποίηση, τήν Ὀρθοδοξία. Καί γεννιέται καμιά φορά τό ἐρώτημα πόσοι ἄραγε ἀπό τούς σημερινούς Ἕλληνες καί μάλιστα ἀπό τά σημερινά Ἑλληνόπουλα, κατέχουν πραγματικά αὐτά τά ἐφόδια μέ ἕναν ἀληθινό τρόπο πού νά παράγει νόημα; Κατά πόσο, ἀλήθεια, ἡ καρποφορία καί ἡ διαφύλαξη αὐτῶν τῶν θησαυρῶν ἐνεργεῖται ἀπό τή «συντριπτική πλειοψηφία», πού τίς τελευταῖες μέρες προβάλλεται μέ κάποιο κομπασμό ἀπό πολλούς;

Εἶναι εὔκολο καί δίκαιο βεβαίως νά μοιράζουμε εὐθύνες γιά ὅλες αὐτές τίς ἐλλείψεις στήν πολιτεία, ἀλλά εἶναι πιθανό ὅτι τό πρόβλημα εἶναι πολύ βαθύτερο. Διότι, βέβαια, ἄν αὐτά τά ἀγαθά διασώθηκαν στό διάβα τῶν αἰώνων, ὄχι ἁπλῶς συντηρούμενα, ἀλλά παράγοντας καρπό, αὐτό δέν ἔγινε τόσο χάρη στήν ὅποια κρατική μέριμνα, εἰδικά στίς δύσκολες καί σκοτεινές ἐποχές. Ἀλλά, μᾶλλον ὀφείλεται στήν προσωπική εὐθύνη καί ἀγάπη μέ τήν ὁποία τά ἐνστερνίστηκαν καί ἐργάστηκαν πάνω σ’ αὐτά κάποιοι πρόγονοί μας.

Ὁ σημερινός Ἕλληνας, ὅμως, στή συντριπτική του πλειοψηφία, ἔχει χάσει τή βαθύτερη σχέση του, τήν ἔμψυχη ἀναφορά του στή γλώσσα καί στόν πολιτισμό, στή θεολογία καί στό νόημα τῆς ἐκκλησιαστικῆς σχέσης. Διατηρεῖ τή σχέση του μ’ αὐτά σάν ἰδεολογικά σχήματα, χωρίς ὅμως νά κατανοεῖ καί νά βιώνει τό βαθύτερο νόημά  τους. Ὅσο κι ἄν ἐπιδεικνύουμε τά συγκεντρωμένα πλήθη κάνοντας συνεχεῖς ἀναφορές στόν «τεράστιο» ἀριθμό, ἡ ἀλήθεια αὐτή δέν ἀλλάζει, ὅπως δέν ἀλλάζει μέ τή συνθηματολογία ἤ τήν ἀδιάκριτη ἀπαγγελία τῶν ἁγίων πατέρων στά τηλεοπτικά παράθυρα.

Ὁ σημερινός θρησκευόμενος Ἕλληνας ἔχει μάθει νά ἀπαιτεῖ ἀπό τό κράτος τή φροντίδα καί τήν προστασία ὅσων ὀνομάζει «ἀξίες». Καί δέν σκέφτεται ὅτι ὅταν ἡ Ὀρθοδοξία ζητᾶ νά γίνει προστατευόμενο ἀπό τό κράτος εἶδος χάνει τή ζωντανή της ἀξία καί περιέρχεται στό καθεστώς τῆς μουσειακῆς ἀξίας, μέ ὅτι αὐτό συνεπάγεται. Μάλιστα, σπάνια προβληματιζόμαστε γιά τή βαθύτερη φύση τοῦ κράτους, γιά τό ἄν ὑπάρχουν οἱ ἀληθινές προϋποθέσεις ὥστε τό Ἑλληνικό κρατικό μόρφωμα νά παίξει τόν ρόλο πού τοῦ ζητοῦμε.

Τό σύγχρονο Ἑλληνικό κράτος ἀπό τή συγκρότησή του δέν ἔχει σχέση μέ τή μεγάλη Ἀνατολική Αὐτοκρατορία, στήν ὁποία οἱ μνῆμες μας διατηροῦν τόσες γόνιμες ἀναφορές. Τό σημερινό κράτος εἶναι γέννημα μιᾶς ἄλλης ἱστορικῆς διεργασίας, πού στηρίζεται στήν ἀνατροπή τῶν δεδομένων πού λειτούργησαν πρίν ἀπό τήν πτώση τῆς Κωνσταντινούπολης. Τά σύγχρονα κράτη διαμορφώθηκαν μέσα ἀπό τή ζύμωση τοῦ Διαφωτισμοῦ καί γενικά μέσα ἀπό τίς λεγόμενες Δυτικές ἀξίες. Εἶναι ἀναμφισβήτητο γεγονός ὅτι ἡ ὕπαρξη τῆς σημερινῆς Ἑλλάδας χρωστᾶ πολλά στίς ζυμώσεις τῆς Δυτικῆς σκέψης καί εἶναι ἀποτέλεσμα ἑνός δυτικότροπου μᾶλλον κοσμοειδώλου, πού ὁραματίστηκε τή δημιουργία τοῦ ἐθνικοῦ Ἑλληνικοῦ κράτους καί στή συνέχεια μεταφύτεψε δομές πολιτικῆς ζωῆς καί παιδείας σ’ αὐτό.

Ὅσοι Ἕλληνες εἶχαν γνήσιες ἐκκλησιαστικές μνῆμες καί βιώματα ἀγωνίστηκαν νά μετουσιώσουν αὐτή τή γεννεσιουργό διαδικασία σέ τρόπο ζωῆς καί πολιτισμοῦ πού νά συνάδει καί τουλάχιστο νά μήν καταπνίγει τόν τρόπο τῆς Ἐκκλησίας. Καί τό πέτυχαν μόνο στό βαθμό πού οἱ ἴδιοι ὑπῆρξαν γνήσιοι στήν πίστη τους καί στόν ἐκκλησιασμό τους. Γι’ αὐτό, μορφές ὅπως ὁ Μακρυγιάννης, ὁ Καποδίστριας, ὁ Παπουλάκος, ὁ Παπαδιαμάντης, ὁ Κόντογλου (καί βέβαια ἀρκετοί ἄλλοι), φώτισαν τό γένος. Δέν ἀντέστρεψαν ὅμως τό ρεῦμα, διότι οἱ ἱστορικές καί πολιτιστικές ζυμώσεις πού γέννησαν τό κράτος συνέχισαν νά λειτουργοῦν στό εὐρύτερο πλαίσιο ὑπαγορεύοντας μέ τήν καταλυτική τους δυναμική δομές καί ἀξίες στό μεγάλο πλῆθος, ὅπως καί σήμερα. Σήμερα, μάλιστα, περισσότερο ἀπό κάθε ἄλλη ἴσως φορά, οἱ ἱστορικές διαδικασίες πού ὁδηγοῦν τά κράτη τῆς Εὐρώπης, ἀλλά καί ὁλόκληρο τόν κόσμο, δημιουργοῦν μορφώματα πού ἡ τεράστια οἰκονομική τους δύναμη καί ἡ ἀκαταμάχητη δυναμική τους πρός τό μέλλον δημιουργοῦν σχεδόν ἕνα μονόδρομο γιά τίς κρατικές ἐπιλογές. Αὐτό τό διαισθανόμαστε οἱ περισσότεροι, μέ ἀποτέλεσμα, ἄν καί ἀνησυχοῦμε, νά παραμερίζουμε κάθε δογματική κομπορρημοσύνη γιά τό «δέον» στήν πορεία τοῦ κρατικοῦ μας μορφώματος.

Ἕνα ἀπό τά χαρακτηριστικά τῆς Ἱστορίας, πού μερικές φορές δέν τό σεβόμαστε οἱ Ὀρθόδοξοι, εἶναι ὅτι οἱ ἱστορικές περιστάσεις δέν μποροῦν νά γίνονται ἀντικείμενο ἠθικῆς ἀξιολόγησης. Ἀξιολογοῦμε ἠθικά τά πρόσωπα, πού ἐνεργοῦν μέ ἕναν χαρακτηριστικό βαθμό προσωπικῆς ἐλευθερίας, ὅμως ἡ Ἱστορία εἶναι ἕνα χωνευτήρι λαῶν καί πολιτισμῶν, πού παράγουν μιά δυναμική πού θά ἔπρεπε μᾶλλον νά χαρακτηριστεῖ σάν «μυστήριο», παρά νά ἀποτελεῖ ἀντικείμενο ἀξιολογικῆς κριτικῆς, ἀποδοχῆς ἤ ἀπαξίωσης. Τά πρόσωπα ἔχουν τήν εὐθύνη τους, οἱ λαοί ἔχουν τόν ἱστορικό τους ρόλο, ὅμως ἡ Ἱστορία ἔχει μιά δυναμική πού τά ξεπερνᾶ, μέσα ἀπό τή δική της ἐσωτερική συνοχή καί προοπτική. Ἔχει πολύ νόημα νά προσπαθοῦμε νά μεταλλάξουμε τήν προοπτική τῆς Ἱστορίας σύμφωνα μέ τά προσωπικά καί συλλογικά μας ὁράματα, ὅμως δέν ἔχει νόημα νά ἀπαξιώνουμε συνολικά τήν ἱστορική δυναμική, ἔστω κι ἄν αὐτή δέν μᾶς βοηθᾶ στόν προσωπικό πνευματικό μας στόχο. Ἄς μήν ξεχνᾶμε ὅτι ἄν καί ἕνα μέρος τῆς Ἱστορίας εἶναι χωρίς ἀμφιβολία τό ἀποτέλεσμα τῆς συνέργειας τῶν ἀνθρώπων μέ τό διάβολο, ἕνα ἄλλο μέρος, ὅμως, συχνά κρυμμένο, εἶναι τό σχέδιο τοῦ Θεοῦ γιά τόν κόσμο, πού λειτουργεῖ μέσω τῆς Ἐκκλησίας, μέ τήν ἀληθινή καί πνευματική της ἔννοια. Ὄχι βέβαια, μέ τό συσχηματισμό τῆς Ἐκκλησίας μέ τόν κόσμο, κατά τό παράδειγμα τῶν συλλαλητηρίων (ἐπιτέλους, μία μόνο «σύναξη» γνωρίζουμε στήν Ἐκκλησία καί αὐτή εἶναι ἡ εὐχαριστιακή σύναξη), οὔτε μέ τή διαρκή χρήση τῶν τηλεοπτικῶν μέσων μέχρις ἀργολογίας, ἀλλά μέ τήν ἐν κρυπτῷ ἐργασία, μέ τήν εὐχαριστία, μέ τή σπουδή καί κήρυξη τῶν ἔργων τοῦ Θεοῦ. Μέ παραγωγή ζωντανῆς θεολογίας καί ὄχι μέ ἰδεολογικά μοτίβα, πού συχνά ἀναμιγνύονται μέ δόσεις ἀκρότητας καί ἐπιδιώκουν νά καθιερωθοῦν μέ τήν ἐπιβολή τῆς ἰσχύος, μέ τό δίκαιο τῶν πολλῶν, καί ἐξάπτουν τό φόβο προβάλλοντας διαρκῶς τούς κινδύνους.

 Εἶναι ἀληθές, λοιπόν, ὅτι ἡ δυναμική τῆς Ἱστορίας συμπαρασέρνει τίς κρατικές πολιτειακές μας δομές ἕνα ἀκόμη βῆμα παραπέρα στήν υἱοθέτηση καί ἐνσωμάτωση θεσμῶν καί μηχανισμῶν μέ δυτικό καί «Διαφωτιστικό» μᾶλλον περιεχόμενο, ὁλοκληρώνοντας κατά κάποιο τρόπο τή διαδρομή πού ἡ ἀπαρχή της σημάδεψε τή γέννηση τοῦ σύγχρονου Ἑλληνικοῦ κράτους. Εἶναι ματαιοπονία νά προσπαθεῖ κανείς νά ἀνακόψει τίς συνέπειες αὐτῆς τῆς δυναμικῆς μέσα ἀπό ἀρνητικές ἐκδηλώσεις διαμαρτυρίας, εἰδικά ὅταν δέν εἶναι προφανῶς σέ θέση νά καταθέσει ἄλλη γεωπολιτική πρόταση μέ ρεαλιστικό περιεχόμενο. Καί ὁπωσδήποτε δέν μπορεῖ καί δέν πρέπει νά τό προσπαθεῖ μέσα ἀπό ἕναν σφικτό ἐναγκαλισμό αὐτοῦ τοῦ κράτους, πού ἐξ’ ὁρισμοῦ στηρίζεται στίς συγκεκριμένες δομές. Δέν ἔχει νόημα, δηλαδή, νά ἀντιδρᾶ κανείς μέσα ἀπό μία διαπλοκή μέ τίς προϋποθέσεις πού ὑποτίθεται ὅτι προσπαθεῖ νά ἀκυρώσει. Αὐτό εἶναι τό δράμα τῆς ἰσχυρῆς νομικῆς καί θεσμικῆς σχέσης τῆς Ἐκκλησίας μέ τό Κράτος, ἤδη ἀπό τή γέννηση τῆς σύγχρονης Ἑλληνικῆς Πολιτείας. Εἶναι γνωστό τοῖς πᾶσι ὅτι ἡ διαπλοκή αὐτή λειτούργησε πάντα εἰς βάρος τῆς Ἐκκλησίας, (μέ κριτήριο τήν πνευματική της ἀποστολή καί ὄχι τήν κοσμική της προβολή) καί ὄχι ἐξυψώνοντας τήν πολιτεία ἤ ἐνσταλάζοντας πνευματικό νόημα στούς σχεδιασμούς τῶν πολιτειακῶν παραγόντων. Ὁ ἐναγκαλισμός αὐτός εἶχε συχνά σάν ἀποτέλεσμα τήν ἐκκοσμίκευση τῶν ἐκκλησιαστικῶν θεσμῶν, εἰδικά σέ ἐποχές πού Ἱεράρχες ἐνήργησαν ὡς ὑποστηρίγματα τῆς πολιτικῆς, χωρίς νά κατανοοῦν τίς πνευματικές ἀνάγκες καί προϋποθέσεις τῆς Ἐκκλησίας. Ἀποτέλεσμα αὐτῆς τῆς ἐξουσιαστικῆς διαπλοκῆς ὑπῆρξαν πάσης φύσεως «νεωτερισμοί» καί προβλήματα στή ζωή τῆς Ἐκκλησίας τῆς Ἑλλάδος, ἀπό τή δίωξη τῶν μοναστηριῶν ἐπί Βαυαροκρατίας, τήν ἀλλαγή τοῦ ἡμερολογίου πού ἔπληξε τή λειτουργική καί διοικητική ἑνότητα τῆς Ὀρθοδοξίας, μέχρι τόν ἐκπροτεσταντισμό πού ἐπέβαλαν στήν ἐκκλησιαστική ζωή οἱ χριστιανικές ὀργανώσεις, οἱ ὁποῖες σαφῶς στηρίχτηκαν σέ πολιτειακά δεκανίκια γιά νά δανείσουν μετά μέ τή σειρά τους στήριξη σέ πολιτειακές ἐκτροπές.

            Ἡ μόνη δυνατότητα γιά νά ὑπάρξει ἀντιπρόταση ζωῆς καί πολιτισμοῦ, μέ πνευματικό περιεχόμενο, ἱκανοῦ νά μετουσιώσει ἤ νά ἐμπλουτίσει τίς ἐξ’ ὁρισμοῦ καί ἐκ παραδόσεως δυτικότροπες πολιτειακές δομές εἶναι ἡ αὐτο-οργάνωση τῆς Ἐκκλησίας σέ σαφή διαχωρισμό της ἀπό τό Κράτος, καί μάλιστα σέ ἀποκεντρωμένο τοπικό ἐπίπεδο, δηλαδή σέ ἐπίπεδο ἐνορίας. Εἶναι πρωταρχική ἀνάγκη νά ξαναβροῦμε τό νόημα τῆς Καθολικῆς Ἐκκλησίας στήν τοπικότητα τῆς συγκεκριμένης εὐχαριστιακῆς κοινότητας, ὥστε νά μπορέσουμε νά παράγουμε ξανά ζωντανή θεολογία. Σ’ αὐτό τό τοπικό ἐπίπεδο πρέπει νά δημιουργήσουμε (ἐμεῖς, ὄχι τό Κράτος) θεσμούς ζωντανούς, πού νά δίνουν σάρκα στήν ἐνοριακή ἐκκλησιαστική ζωή, ὥστε αὐτή νά πάψει νά ἐπικεντρώνεται σέ πράξεις ληξιαρχικοῦ χαρακτήρα. Κεντρικός θεσμός, ἀπαραίτητος μετά τήν εὐχαριστιακή σύναξη καί τή λατρεία, ὀφείλει νά εἶναι ἡ κατηχητική ἀναφορά στή γλώσσα τῆς θεολογίας, ὥστε ἡ ἀληθής θεολογία νά ἀποτελέσει ξανά ἄξονα τῆς σκέψης καί τῆς κοινωνίας μας. Ἡ ἐνσάρκωση τῆς θεολογίας στίς σχέσεις κοινωνίας τῶν προσώπων συγκροτεῖ τό Σῶμα τοῦ Χριστοῦ, πού ἁγιάζει τά πράγματα μέ τρόπο μυστικό, φέρνει σέ ἐπαφή τή ζωή τοῦ Θεοῦ μέ τή ζωή τοῦ κόσμου. Ἀνοίγει τήν πόρτα στό Πνεῦμα τό Ἅγιο, στό μυστήριο τῆς Πεντηκοστῆς. Ἡ συνέργεια σ’ αὐτό τό ἀγαθό εἶναι ὅ,τι πιό πολύτιμο μποροῦμε νά προσφέρουμε στόν ἑαυτό μας, στήν πατρίδα μας καί στόν κόσμο.

            Μέ αὐτές τίς προϋποθέσεις, ἔστω κι ἄν τό κράτος ἀποβάλει ἀκόμη καί τήν ἀσθενή συμβολική του σχέση μέ τό νόημα πού ζωογονεῖ τόν κόσμο (κάτι πού δυστυχῶς θά πλήξει τήν Ἑλληνική Πολιτεία, διότι θά τῆς ἀποστερήσει τήν εὐλογία πού λαμβάνει ἀπό τήν ἀναφορά της στόν ἀληθινό Θεό), αὐτό δέν ἐπηρεάζει τό ἔργο τῆς Ἐκκλησίας, ἐφόσον ἡ Πολιτεία παραμένει ἐλεύθερη καί δημοκρατική. Ἀντίθετα, ἡ Ἐκκλησία τότε ἀποτελεῖ τό δημιουργικό κέντρο στό ὁποῖο προσβλέπουν ὅσοι ἀναζητοῦν ἀληθινό νόημα στή ζωή καί στόν πολιτισμό τους.

Συχνά, ἡ ἀναφορά μας στήν Ὀρθοδοξία γίνεται μέ ὅρους ἐθνοκεντρικούς καί πολιτισμικούς. Εἶναι ἀλήθεια ὅτι ὑπάρχει καί αὐτή ἡ διάσταση στήν Ὀρθοδοξία, ἀλλά εἶναι δευτερογενής καί ὄχι πρωτογενής. Ἡ Ὀρθοδοξία εἶναι πρῶτα ταυτισμένη μέ τό μυστήριο τῆς Ἀποστολικῆς Ἐκκλησίας καί μετά μέ ὁτιδήποτε ἄλλο. Ἀκριβῶς γι’ αὐτό ἔχει οἰκουμενικό νόημα καί ὄχι βέβαια γιατί ταυτίζεται μέ τίς παραδόσεις τοῦ ἑνός ἤ τοῦ ἄλλου λαοῦ. Δίνοντας στήν Ὀρθοδοξία ἕνα ἐθνοκεντρικό χαρακτήρα, δυστυχῶς πέφτουμε σέ μία ἀδιέξοδη παγίδα, μέ ἔντονα τά χαρακτηριστικά τοῦ φυλετισμοῦ, τά ὁποῖα στή συνέχεια παράγουν τά στεγανά καί τίς συνακόλουθες φοβίες.

Ἡ οἰκουμενική ἀξία τῆς Ὀρθοδοξίας βρίσκεται στήν ἀλήθεια καί τήν ἑνότητα τοῦ μυστηρίου τῆς Μίας Ἀποστολικῆς Παράδοσης πού αὐτή διασώζει. Ἡ οἰκουμενικότητα τῆς Ὀρθοδοξίας καθόλου δέν σημαίνει τήν ἀνάγκη τῆς ἀποδοχῆς της ἀπό ὅλους ὅσους συστεγάζονται μ’ αὐτήν σέ ἐθνικό, πολιτιστικό ἤ οἰκουμενικό ἐπίπεδο. Ἡ οἰκουμενικότητα τῆς Ὀρθοδοξίας εἶναι δεδομένη καί ἀδιατάρακτη στή μοναδικότητα καί πληρότητα πού ἐκφράζει: τό δικό της μυστήριο ἑνοποιεῖ τό νόημα τοῦ κόσμου καί δίνει ζωή αἰώνια σ’ αὐτόν, ἀνεξάρτητα ἀπό τό ποιός τήν δέχεται καί ποιός ὄχι. Ἡ Ὀρθοδοξία δέν ἔχει καμιά ἀνάγκη νά τήν ἀποδεχτοῦν οἱ «ἄλλοι». Αὐτό εἶναι τό νόημα τῆς οἰκουμενικῆς διάστασης τῆς Ὀρθοδοξίας καί τοῦ κοσμοπολιτισμοῦ πού διακρίνει τόν Ἑλληνισμό. Γι’ αὐτό τόσο ἡ Ὀρθοδοξία ὅσο καί (ἐκ παραδόσεως) ὁ Ἑλληνισμός εἶναι ἀπολύτως ξένοι σέ φαινόμενα θρησκευτικοῦ πειθαναγκασμοῦ, μισαλλοδοξίας ἤ φανατισμοῦ.

Τό οἰκουμενικό νόημα τῆς Ὀρθοδοξίας δέν βρίσκεται στή θεσμική σχετικοποίησή της, πού διενεργεῖται μέσα ἀπό συμμετοχή σέ δυτικῆς ἐμπνεύσεως θεσμούς, ὅπως τό Παγκόσμιο Συμβούλιο Ἐκκλησιῶν ἤ ὁ λεγόμενος δια-χριστιανικός καί δια-θρησκειακός διάλογος. Αὐτά, μέ τίς ἀρχές τους παραμερίζουν τό μυστήριο τῆς μοναδικῆς Ἀποστολικῆς Παραδόσεως, γιά χάρη μίας δυτικότροπης ὁμολογιακῆς συνύπαρξης καί λεγόμενης ἀνοχῆς τῶν δογματικῶν διαφορῶν. Μέ τόν τρόπο αὐτό, τό μόνο πού μένει ἀπό τήν Ὀρθοδοξία εἶναι τό κέλυφος μιᾶς θρησκευτικῆς παράδοσης, ἀνάμεσα στίς πολλές, πού βέβαια ἔτσι, καμιά ἀληθινή οἰκουμενικότητα δέν μπορεῖ νά διεκδικήσει, οὔτε νά γονιμοποιήσει τόν κόσμο μέ τή μυστηριακή της μοναδικότητα.

Εἶναι θετικό ὅτι τό πρόβλημα πού προέκυψε μέ τίς ταυτότητες ἀνακίνησε μιά συζήτηση γιά τίς προϋποθέσεις τῆς Ἐκκλησίας καί τίς ἀξίες τοῦ Ἑλληνισμοῦ. Ἄς διεξάγουμε τή συζήτηση μακριά ἀπό ἰδεολογικά στεγανά, μέ τρόπο πού νά παράγει νόημα καί ὄχι καταστρέφοντας καί τό λίγο νόημα πού ἔχει τυχόν ἀπομείνει.